بروبرگرد search
بروبرگرد

معرفی سازها

معرفی سازها

معرفی سازها


دیوان (چگور)


به دیوان چگور هم می‌گویند. ساختمان این ساز مانند قوپوز آذربایجان است. دسته ساز دارای 24 پرده است و پرده‌ها‌ی آن جابجا می‌شوند. دیوان 7 سیم دارد. از این تعداد دو سیم آن واخوانند. هر سه سیم به صورت هم صدا کوک می‌شوند. دیوان با مضراب پلاستیکی نواخته می‌شود. نوازنده موقع اجرا انگشت دوم خود را بر کاسه طنین می‌زند. 

 

تنبور (تمیره)


تنبور (تمیره) نام باستانی سازهای مضرابی خانواده دوتار و از سازهای قدیمی‌ایران و ساز آیینی و مذهبی سلسله یارسان در غرب ایران است. تنبور از معدود سازهای رایج در ایران است که مقدس شمرده می‌شود. حوزه اصلی رواج تنبور کرمانشاهان به ویژه گوران و صحنه و بخش‌ها‌یی از لرستان است. این ساز با انگشتان دست نواخته می‌شود.

تنبور سازی است که دسته‌ای بلند و کاسه‌ای نیمه گلابی شکل دارد و معمولاً از چوب توت ساخته می‌شود. کاسه آن به دو صورت یک تکه پارچه (کاسه‌ای) که از قدیم مرسوم بوده یا چند تکه‌ای (ترکه‌ای یا چمنی) است. طول این ساز در بین ۷۰ تا ۸۰ سانتیمتر است. تنبور در اصل دو وتر دارد اما از چند دهه گذشته آن را معمولا با سه وتر می‌نوازند، یکی واخوان و دو وتر اصلی. در واقع وتر اول مضاعف شده است. این ساز دارای چهارده پرده (دستان) و فاقد ربع پرده می‌باشد.

 

تنبور

 

مهمترین موارد استفاده تنبور همراهی ذکرها و مقامهای مذهبی در مجالس ذکر یارسان است. از تنبور در موقعیت‌ها‌ی دیگری چون زیارتگاه‌های یارسان، مجالس انس و گاه مجالس شادی نیز استفاده می‌شود.

نوازندگان برجسته تنبور در صد سال گذشته عبارتند از:

منطقه گوران: علی اکبر مرادی، و طاهر یارویسی.
 منطقه دینور: نورعلی الهی، امیر حیاتی، سید خلیل عالی نژاد، رامین کاکاوند، سید آرش شهریاری، فرید الهامی. 
منطقه کرمانشاه: سید امرالله شاه ابراهیمی، کیخسرو پورناظری، علیرضا فیض بشی پور، سهراب پورناظری. 
منطقه ایلام: درویش احمد ولی بیگی.
 منطقه دلفان: امام‌قلی امامی ‌(عزیزی).


دوزله


از سازهای متداول در ناحیه زاگرس و از دسته آیروفون‌ها‌ است. دوزله سازی قمیش دار و دوقلوست. در گذشته این ساز را مزمار المثنی یا مزدوج میخواندند. و بعضی از قدما آن را دو آهنگ نیز لقب‏ داده‏‌اند. این ساز از خانواده سازهای بادی چوبی قمیش‌‏دار محسوب می‏‌شود. همان گونه که از نام آن بر می‌آید از دو لوله صوتی تشکیل می‌شود که کنار هم قرار گرفته اند و به هم بسته شده‌اند و به همین سبب آن را جفته نیز می‌نامند. این ساز متشکل است از دو لوله (از جنس‌ها‌ی مختلفی از جمله نی یا استثنا فلز،اما بهترینشان استخوان بال انواع پرندگان شکاری مانند قوش، باز و عقاب) که موازی بر هم بسته و محکم شده است. هر یک از لوله‌ها‌ دارای قمیشی یک زبانه‌ای و مستقل از دیگری است. در طول هر لوله شش سوراخ تعبیه شده به طوری که سوراخ‌ها‌ همواره در کنار هم قرار می‌گیرند. قمیش ساده روی نی باریک در محل دمیدن تراشیده شده است. در گوران به قمیش ساده دوزله «پیکه» می‌گویند. عنوان دوزله به قرار گرفتن دو زل در کنار هم مرتبط است. زل یعنی نی. نوازنده حین اجرا تنفس را قطع نمی‌کند.

طول آن کوتاه، در حدود ۲۰ سانتی متر است، ولی صدای بسیار پرقدرتی دارد. ساز همراهش معمولاً تنبک است و همراه با تنبک کردی یا دایره در اعیاد و مجالس عروسی و شادمانی نواخته می‌شود. رپرتوار این ساز شامل آهنگ‌ها‌ی رقص و ترانه‌ها‌ست. برخی از مقام‌ها‌یی که با دوزله نواخته می‌شوند عبارتند از گریان، سه جار، زنگی، چپی.

 وسعت صدای این ساز تقریباً یک اکتاو است و در برخی موارد ساز که سوراخ بیشتری دارد، یک تا یک و نیم پرده بعدی را هم نوازندگان چیره دست و خبره می‌توانند اجرا نمایند. صدای دوزله شبیه به نی انبان، ولی درخشان تر و واضح تر از آن است و در مراسم جشن و سرور از آن استفاده می‌شود.

 

نرمه نای یا بالابان


این ساز از دسته آیروفون‌ها‌ست و دارای زبانه دو لایه است. نرمه نای از یک لوله استوانه چوبی و یک قسمت سر مرکب از قمیشی دو زبانه، تشکیل شده است. روی لوله هفت یا هشت سوراخ در جلو و یک سوراخ در عقب تعبیه شده است. میدان صوتی ساز به اضافه تعداد کمی ‌از فواصل کروماتیک مخصوص موسیقی محلی، دو اکتاو و طول بدنه ساز 32 و در مجموع 50 سانتی متر است. محدوده گسترش این ساز از غرب تا شمال غربی ایران است. و در شمال غربی با نام «بالابان» شناخته می‌شود. نی کوچک یا قمیش به‌وسیله بست چوبی انعطاف‌پذیری احاطه شده‌است، به طوری که در طول نی متحرک است و بر روی آن می‌لغزد. این بست برای کوک کردن نرمه‌نای است، زیرا همین بست باز و بسته کردن دهانه نی را کنترل می‌کند.

اولین و مهم‌ترین موضوع به هنگام نواختن نرمه‌نای طرز به دهان گذاشتن نی کوچک یا قمیش آن است زیرا با توجه به ساختمان نرمه نای و تماس مستقیم لب‌ها‌ی نوازنده با سر پهن زبانه، امکان اجرای نوانس با این ساز به نحو مطلوبی فراهم است. این نوانس‌ها‌ از pp تا ff گسترده اند. مثلا در ساز سرنا زبانه‌ی سرنا با لب‌های نوازنده تماس ندارد و در محفظه‌ی دهان مرتعش می‌شود و از این رو در سرنا امکان تغییر نوانس و کنترل صدا با لب‌ها وجود ندارد. نرمه نای با تکنیک نفس برگردان نواخته می‌شود.

در کردستان نرمه نای در اعیاد، مراسم عروسی و مجالس محفلی اجرا می‌گردد. مقام‌ها‌ی مورد اجرا در مجموع همان مقام‌ها‌ی دوزله و سورنا به شمار می‌روند. در آذربایجان شرقی بالابان را در موسیقی عاشیقی می‌نوازند. این موسیقی امروزه توسط خواننده و نوازنده‌ ساز قوپوز و به همراهی بالابان و قاوال (دایره) اجرا می‌شود. در این گروه سه نفره بالابان دارای اهمیت زیادی است، زیرا اجرای جواب‌های آواز عمدتا بر عهده‌ی بالابان است. مقامهای این ساز در آذربایجان همان مقامهای موسیقی عاشیقی شامل «هاوا‌ها»های عاشیقی است که بیشتر در غالب داستان‌ها و روایت‌ها اجرا می‌شوند. موسیقی عاشیقی را در مجالس عروسی و شادمانی و نیز در قهوه خانه‌های عاشیقلار اجرا می‌کنند.

 

شمشال


شِمشال نوعی ساز بادی و گونه‌ای نی فلزی است و از سازهای قدیمی ‌و نسبتا مقدس در منطقهٔ کردستان و از قدیمی‌ترین و رایج‌ترین سازهای این ناحیه به‌شمار می‌رود.

طرح ظاهری شمشال به نی شباهت دارد و جنس آن فولاد یا آلیاژ برنج است. شمشال گاهی از نی و در دوران قدیم از استخوان به درازای 70 میلیمتر ساخته می‌شده است. روی لوله شش سوراخ و زیر آن یک سوراخ مخصوص شست وجود دارد. نوازنده موقع اجرا همانند نی ساز را تقریبا عمودی ولی قدری کج نسبت به خود نگه می‌دارد. رایج‌ترین صدایی که با شمشال ایجاد می‌شود صدای بم ترکیبی است. در بم ترکیبی صدای بم و زیرِ ساز با مهارتی بالا با یکدیگر ترکیب می‌شوند. از خصوصیات مهم شمشال که در نوازندگی از آن استفاده می‌شود، تکنیک تنفس برگردان است که نوازنده باید با مهارت بالا، همزمان که با بینی نفس می‌کشد، از ذخیرهٔ هوای داخل دهان استفاده کند و نگذارد صدا قطع شود. با این کار، صدا تداوم می‌یابد و قطع نمی‌شود.

شمشال گرچه در اصل سازی چوپانی است و به روستاییان مناطق کوهستانی تعلق دارد اما ضمن دف تنها سازی است که در مراسم خانقاه دراویش قادری نواخته می‌شود. شمشال غیر از این موارد سازی محفلی به شمار می‌رود و در مراسم عروسی و شادی همراه با آواز (و انجام‌دادن رقص کردی به‌همراه آن) و گاهی هم با همراهی تنبک و دف یا به‌صورت تک‌نوازی به‌کار می‌رود. این ساز در عزا نیز کاربرد دارد.

قادر عبدالله‌زاده مشهور به «قاله مه‌ره» از نوازنده‌گان مشهور این نوع ساز در میان کُردها بود.


نظرات کاربران
شما عزیزان می‌توانید در این قسمت نظرات خود را ثبت کنید. ثبت نظر جدید
اشتراک گذاری:
عضویت در خبرنامه
مطالب پیشنهادی
کامنت کاربر
نظر شما
1400/05/08 , 05:24
نظر شما به درستی ثبت شد و پس از تایید، نمایش داده می‌شود.